Ik weet dat ik niets weet

I

Wat onderscheidt de mens van dieren? Bewustzijn? Toch is slechts 5% van onze hersenactiviteit bewust. Zo ver van de de dieren zijn we dus ook weer niet verwijderd. Het dierlijke, onderbewuste deel van ons gedrag is maar liefst 95% van ons gedrag. 

Wat is ons onderbewustzijn al die tijd dan eigenlijk aan het doen? 🙂 

Het onderbewuste neemt via onze zintuigen waar wat we allemaal beleven en verwerkt deze informatie. Het verzorgt alle automatische processen in je lichaam en ook alle automatische reacties. Daarbij maakt het onderbewuste een hoop beslissingen voor je. Uiteraard totaal irrationeel want dat is het domein van je bewustzijn. Zo snap je al wat beter hoe je al snel aan die 95% komt.

Biassen

Om energie te besparen kiest je onderbewuste constant olifantenpaadjes. Het onderbewuste gaat zijn eigen weg en wordt gedreven door hormonen en emoties. Prima zou je denken want het is echt niet te doen om je overal de hele tijd bewust van te zijn. Ben jij er nu bijvoorbeeld bewust van dat je hart nu klopt?…Precies.
Ja, nu wel hè? Ha ha. Inderdaad, de voordelen van al die onderbewuste processen zijn duidelijk maar er zijn ook flinke nadelen. Er ontstaan namelijk denkfouten door dit snelle, onderbewuste systeem. De olifantenpaadjes veroorzaken vooroordelen die ervoor dat je ergens niet al te lang over hoeft na te denken. Deze vooroordelen worden ook wel biassen genoemd. Maar misschien is het duidelijker om het bij denkfouten te houden. In dit plaatje staan er al 180 maar er zijn er nog meer.

The Cognitive Bias Codex
Hier vind je hetzelfde model maar dan doorklikbaar 

Het Dunning Kruger effect

Eén van de meest fascinerende biassen/denkfouten vind ik het Dunning Kruger effect. Dit is de neiging van mensen om heel snel te willen geloven dat ze ergens heel veel verstand van hebben. Dit zijn mensen die iets nieuws hebben geleerd juist door hun gebrek aan kennis niet beseffen hoe weinig ze eigenlijk weten. 

We zijn zo wijs als we ons bewust zijn van onze onwetendheid

Socrates

In dit plaatje is mooi weergegeven hoe deze mensen hun kennisniveau over tijd beoordelen. Herkenbaar? De enorme boost aan zelfvertrouwen die je aan het begin van het leerproces ziet heeft waarschijnlijk als functie om je te motiveren om door te leren. Toch goed om je bewust te zijn van deze neiging zodat je jezelf niet enorm voor gek zet in die beginfase.

Als ik dit gedrag bij mensen herken gniffel ik maar even van binnen. Het is beter om iemand in zijn waarde te laten. Ook al omdat ik vrees dat ik me er zelf ook wel schuldig aan maak als ik niet goed oplet. 

Overdracht van leren

Naast de neiging van de hersenen om olifantenpaadjes te verkiezen voor diep nadenken over een onderwerp speelt er ook een ander mechanisme mee in het veroorzaken van het Dunning Kruger Effect. Dat is ‘Transfer Learning’, oftewel ‘Overdracht van leren’. Dit principe zetten mensen, over het algemeen met veel succes, in bij het snel leren van nieuwe dingen.

Als mens heb je een enorme behoefte om orde te scheppen in de chaos die ons omringt. Dit geeft ons de illusie van veiligheid. Evolutie heeft ervoor gezorgd dat de huidige mens zeer goed is in het herkennen en opslaan van patronen. Door deze patronen of logica toe te passen op diverse gebieden kunnen we sneller leren. 

Stel je voor dat je hebt geleerd hoe je een motor moet berijden. Met veel moeite heb je geleerd hoe je moet schakelen. Dit is ongetwijfeld de grootste uitdaging bij het motorrijden. Het principe van schakelen tussen versnellingen van een motor is vergelijkbaar met het schakelen van een auto. Het werkt anders maar het concept is hetzelfde. Dit betekent dat je deze kennis ook kan inzetten bij het leren van bijvoorbeeld autorijden. Je hersenen zullen eerst de kennis over schakelen versimpel naar een concept zodat je deze gemakkelijk kunt onthouden. En op het moment dat je bij een ogenschijnlijk andere taak dit patroon herkent herinner je je dat simpele concept en probeer je het opnieuw toe te passen in de nieuwe situatie. Dit versnelt het leren enorm!

Het succes van leermethodes wordt vaak ook gemeten aan de mate waarin dit proces van overdracht heeft plaatsgevonden. Het gaat er daarbij niet om dat je alle opgedane kennis paraat hebt opgeslagen maar vooral dat je de patronen en logica hebt opgeslagen. Dit is namelijk veel waardevoller. 

Tot voor kort konden alleen mensen doen aan ‘Transfer learning’. Maar de laatste jaren is het ook helemaal hot in de wereld van ‘Artficial intelligence’ omdat ook het leren van de computer (machine learning) hierdoor veel sneller kan gaan. 

Afijn, ik dwaal af. Het punt dat ik wou maken is dat een deel van de denkfouten in het Biassen overzicht hierdoor is te verklaren. Het Dunning Kruger effect zeker. Want het overdragen van patronen van de ene taak naar de andere werkt natuurlijk niet altijd vlekkeloos. Zoals iedereen weet. Geef iemand een hamer en hij ziet in alles een spijker. Vaak zie je wel patronen en probeer je ze toe te passen maar dan blijken ze niet te voldoen in de nieuwe situatie.

Ik heb bijvoorbeeld in mijn werk veel te maken met professionals die je op hun gebied experts kan noemen. Leuk om mee te werken maar vaak ‘transfer-en’ ze de logica van hun expertise op mijn vakgebied. Maar dat pas niet altijd! Daarbij zijn ze ook nog gewend autoriteit te zijn op hun gebied dus, je snapt, dat kan tot pittige discussies leiden. 

Mix de denkfouten die je maakt door ‘Transfer learning’ met de olifantenpadjes en een grote ego’s. En zie hier het recept voor het Dunning Kruger effect.

internet experts

De opkomst van het internet en de mogelijkheid om in korte tijd veel kennis op te doen maakt dat je het Dunning Kruger effect tegenwoordig vaker tegenkomt. Het is natuurlijk prachtig dat je zo snel een basis kunt leren maar daarmee ben je nog niet direct een expert. Voor de meeste vakgebieden moet je eerst nog een aantal jaren flink de diepte in gaan en veel ervaring opdoen voordat je je expert kan noemen. 

Dualiteit bewust en onbewust

Voor ieder mens is het een uitdaging om dit soort onderbewuste processen een beetje te beteugelen en je niet helemaal door je onderbewuste te laten leiden. Gelukkig hebben we ons bewustzijn nog. Deze is in de meeste gevallen in staat om de denkfouten te doorzien. Voorwaarde is dan wel dat we kennis hebben van deze potentiële onbewuste denkfouten. Met dit artikel kan ik misschien een steentje aan bijdragen aan dit bewustzijn. 

Conclusie 

Een beetje bescheidenheid misstaat niet als je echte experts ontmoet met jarenlange ervaring. Misschien fluistert je onderbewuste je in dat je op hetzelfde niveau zit maar dat is niet logisch. Al 2400 jaar geleden beweerde Socrates dat de ultieme kennis het inzicht is dat je eigenlijk nog niks weet. Er is altijd meer te leren. Een fijne gedachte.

Op deze site zal ik nog nog wel vaker denkfouten/biassen beschrijven. Sommige zijn namelijk hilarisch. Wil je op de hoogte blijven? schrijf je dan in voor mijn nieuwsbrief.

Reageer

Heb je hier iets aan gehad?

Misschien is mijn nieuwsbrief dan interessant voor jou.
Iedere maand nieuwe inzichten met onderwerpen als
marketing, gedrag, productiviteit, technologie en wetenschap.
Schrijf je hier in.

Door Dan Kamminga